env, export, alias,
history ve source

# kabuk değişkeni tanımla (sadece bu kabukta görünür)
YEREL="değer"
echo "$YEREL"
değer

# alt süreçte göremez
bash -c 'echo "Alt süreç: $YEREL"'
Alt süreç:          ← boş, miras geçmedi

# export ile ortam değişkenine dönüştür
export YEREL
bash -c 'echo "Alt süreç: $YEREL"'
Alt süreç: değer    ← miras geçti

# mevcut ortam değişkenlerini listele
env                 # tüm ortam değişkenleri
printenv            # aynı (bazı sistemlerde daha temiz çıktı)
printenv PATH       # tek değişken

# kabuk değişkenlerini de dahil tüm değişkenler
set                 # çok uzun; grep ile filtrele
set | grep "^MY"  # MY ile başlayanlar

# tüm ortam değişkenlerini listele
env
HOME=/home/ali
PATH=/usr/local/sbin:/usr/local/bin:/usr/bin
USER=ali
LANG=tr_TR.UTF-8
...  (tüm export edilmiş değişkenler)

# belirli değişkene bak
printenv HOME
/home/ali

# geçici değişkenle komut çalıştır
# (mevcut kabukta değişmez, sadece o komuta geçer)
env DEBUG=1 ./myapp
env LANG=en_US.UTF-8 date

# -u: belirtilen değişkeni ortamdan kaldır
env -u HOME bash -c 'echo $HOME'
           ← HOME yok, boş

# -i: temiz (boş) ortamda komut çalıştır
# tüm mevcut değişkenler sıfırlanır
env -i PATH=/usr/bin bash -c 'env'
PATH=/usr/bin     ← sadece bu var

# shebang'de env kullanımı: doğrudan yol yerine
# sistem PATH'inden python bul — taşınabilir
#!/usr/bin/env python3
#!/usr/bin/env node
#!/usr/bin/env bash

# export: tanımla ve dışa aktar (en yaygın form)
export API_KEY="abc123"
export DB_HOST="localhost"
export MAX_RETRIES=3

# önce tanımla, sonra export — aynı sonuç
API_KEY="abc123"
export API_KEY

# export -n: export işaretini kaldır (kabuk değişkeni haline getir)
export -n API_KEY
# değişken hâlâ var ama artık alt süreçlere geçmez

# unset: değişkeni tamamen sil
unset API_KEY
echo "$API_KEY"
           ← boş, değişken yok

# export -p: export edilmiş tüm değişkenleri declare formatında göster
export -p
declare -x HOME="/home/ali"
declare -x PATH="/usr/local/bin:/usr/bin"
declare -x USER="ali"
...

# PATH'e dizin eklemek (kalıcı için ~/.bashrc'ye yaz)
export PATH="$HOME/.local/bin:$PATH"

# önemli sistem değişkenleri
echo "$HOME"       # kullanıcı ev dizini
echo "$USER"       # mevcut kullanıcı adı
echo "$SHELL"      # mevcut shell
echo "$LANG"       # dil/karakter seti
echo "$TERM"       # terminal tipi (xterm-256color vb.)
echo "$PWD"        # mevcut dizin (cd ile otomatik güncellenir)
echo "$$"          # mevcut kabuğun PID'i
echo "$?"          # son komutun çıkış kodu
echo "$#"          # script argüman sayısı

# alias tanımla
alias ll='ls -lh --color=auto'
alias la='ls -lah --color=auto'
alias grep='grep --color=auto'
alias ..='cd ..'
alias ...='cd ../..'
alias cls='clear'
alias h='history'

# tüm mevcut alias'ları listele
alias
alias ll='ls -lh --color=auto'
alias la='ls -lah --color=auto'
...

# alias'ı kaldır
unalias ll

# tüm alias'ları kaldır
unalias -a

# alias bypass etmek (gerçek komutu çalıştır)
\ls          # backslash ile alias'ı atla
command ls   # veya command ile

# pratik alias örnekleri
alias gs='git status'
alias gp='git pull'
alias gd='git diff'
alias mkd='mkdir -p'
alias ports='ss -tlnp'
alias myip='curl -s ifconfig.me'
alias df='df -h'
alias du='du -h'
alias free='free -h'

# !!! alias'ı kalıcı yapmak için ~/.bashrc'ye ekle
echo "alias ll='ls -lh --color=auto'" >> ~/.bashrc
source ~/.bashrc   # yenile

# tüm geçmişi listele (satır numarasıyla)
history
  498  ls -lah
  499  cd /etc
  500  cat passwd

# son N komutu göster
history 20

# tarih/saat ile göster (HISTTIMEFORMAT ayarlandıysa)
export HISTTIMEFORMAT="%F %T  "
history 5
  498  2026-04-10 14:23:01  ls -lah
  499  2026-04-10 14:23:45  cd /etc

# history genişletme (history expansion)
!!           # son komutu tekrar çalıştır
!499         # 499 numaralı komutu çalıştır
!cat         # en son 'cat' ile başlayan komutu çalıştır
!-2          # iki komut öncekini çalıştır

# son komutun argümanını al
ls /etc/nginx
cd !$        # !$ = son komutun son argümanı (/etc/nginx)

# tüm argümanlar
cp dosya.txt /tmp/
echo !*      # !* = son komutun tüm argümanları
dosya.txt /tmp/

# ikame ve tekrar çalıştır (^eski^yeni)
ls /usr/bin
^bin^sbin   # ls /usr/sbin olarak çalıştırır

# önemli history değişkenleri (~/.bashrc'ye ekle)
export HISTSIZE=10000        # bellekteki komut sayısı
export HISTFILESIZE=20000    # dosyadaki komut sayısı
export HISTFILE=~/.bash_history  # geçmiş dosyası

# HISTCONTROL: yineleme ve boşluk kontrolü
export HISTCONTROL=ignoreboth
#   ignoredups   → aynı komut arka arkaya gelirse sadece bir kez kaydet
#   ignorespace  → boşlukla başlayan komutları kaydetme
#   ignoreboth   → ikisi de
#   erasedups    → geçmişteki tüm tekrarları sil

# boşlukla başlayan komut history'e girmez (gizlilik)
 export SECRET_TOKEN="abc123"  ← başa boşluk
 mysql -u root -ppassword      ← parola kayıt dışı

# belirli komutları tamamen dışla
export HISTIGNORE="ls:ll:la:cd:pwd:clear:history:exit"

# geçmiş dosyasına anlık yaz (birden fazla terminal oturumunda)
shopt -s histappend     # üzerine yazma değil, ekle
export PROMPT_COMMAND="history -a"  # her promptta diske yaz

# history temizle
history -c              # bellekteki geçmişi temizle
history -w              # belleği dosyaya yaz (temizlenmiş hali)
history -d 499          # 499 numaralı satırı sil

# geçmişi yeniden yükle
history -r              # dosyadan belleğe yükle

# Ctrl+R: geçmişte geri arama (reverse-i-search)
# 1. Ctrl+R'ye bas
# 2. Arama terimini yaz
# 3. Ctrl+R ile önceki eşleşmeye geç
# 4. Enter ile çalıştır, sağ ok ile düzenle, Ctrl+C ile iptal

(reverse-i-search)`ssh': ssh -p 2222 ali@sunucu.com

# fzf kuruluysa: çok daha güçlü geçmiş araması
# Ctrl+R artık fzf arayüzüne açılır
sudo apt install fzf
# ~/.bashrc'de aktive etmek için:
source /usr/share/doc/fzf/examples/key-bindings.bash

# geçmişi grep ile ara
history | grep "docker"
history | grep -i "ssh" | tail -20

# en çok kullanılan komutlar
history | awk '{print $2}' | sort | uniq -c | sort -rn | head -10
    142 git
     98 ls
     76 cd
     54 docker
     43 vim

# ~/.bashrc değişikliklerini hemen uygula
source ~/.bashrc
# veya kısa form (POSIX)
. ~/.bashrc

# source vs ./script farkı
# ./script.sh çalıştırmak: alt süreç açar
#   → değişkenler üst kabuğa geri dönmez
#!/bin/bash    # script.sh
RENK="mavi"

./script.sh
echo "$RENK"    # boş — alt süreçte tanımlandı

source ./script.sh
echo "$RENK"    # mavi — mevcut kabukta tanımlandı

# kütüphane script'i yükleme
# lib/utils.sh içinde fonksiyonlar var
source ./lib/utils.sh
# artık utils.sh içindeki fonksiyonlar kullanılabilir
log_info "Başlıyor"
validate_input "$1"

# .env dosyasını yükle (anahtar=değer formatında)
# .env içeriği:
# DB_HOST=localhost
# DB_PORT=5432
# API_KEY=secret
source .env
echo "$DB_HOST"
localhost

# daha güvenli .env yükleme (export ile)
set -a              # sonraki tüm değişkenleri auto-export et
source .env
set +a              # auto-export kapat

# veya env dosyasıyla komut çalıştır
env $(cat .env | grep -v "^#" | xargs) node app.js

# ~/.bashrc'de genellikle kaynak alınan dosyalar

# sistem geneli tanımlar
[ -f /etc/bashrc ] && source /etc/bashrc

# kişisel alias'lar ayrı dosyada
[ -f ~/.bash_aliases ] && source ~/.bash_aliases

# tamamlama (completion) kuralları
[ -f /usr/share/bash-completion/bash_completion ] && \
    source /usr/share/bash-completion/bash_completion

# nvm, pyenv, rvm vb. araçlar
export NVM_DIR="$HOME/.nvm"
[ -s "$NVM_DIR/nvm.sh" ] && source "$NVM_DIR/nvm.sh"

# env
env                          # tüm ortam değişkenleri
env DEBUG=1 ./script         # geçici değişkenle çalıştır
env -u HOME bash             # HOME kaldırılmış ortamda
env -i PATH=/usr/bin bash    # temiz ortamda

# export / unset
export AD="değer"            # tanımla ve dışa aktar
export -n AD                 # export bayrağını kaldır
unset AD                     # tamamen sil
export -p                    # tüm export'ları listele

# alias
alias kısa='uzun komut'      # tanımla
alias                        # listele
unalias kısa                 # kaldır
\komut                       # alias bypass

# history
history 20                   # son 20
!!                           # son komutu tekrar
!499                         # N numaralı komutu
!ssh                         # ssh ile başlayan son komut
!$                           # son komutun son argümanı
history -c                   # bellekteki geçmişi temizle
history -d 499               # satır sil
 gizli komut                 # boşluk → history'e girmez

# source
source ~/.bashrc             # yenile
. ~/.bashrc                  # kısa form
source ./lib.sh              # kütüphane yükle
set -a; source .env; set +a  # .env'i export ederek yükle