free, uptime, uname, date

00 Sistem durum araçları

Yeni bir sisteme bağlandığınızda veya sorun giderirken ilk çalıştırdığınız komutlar bunlardır.

bash — sisteme ilk bakış (5 komut)●

# 1. Ne zaman açıldı, yük nasıl?
uptime

# 2. Hangi kernel, hangi OS?
uname -a

# 3. RAM durumu
free -h

# 4. Disk durumu
df -h

# 5. CPU bilgisi
lscpu

01 free: bellek kullanımı

free toplam, kullanılan, boş ve önbellek belleği gösterir. Linux bellek modeli biraz karmaşıktır — "available" sütunu gerçek boş alanı gösterir.

bash●

# İnsan-okunur (en yaygın kullanım)
free -h
               total        used        free      shared  buff/cache   available
Mem:            15Gi        4.2Gi       1.1Gi       234Mi       10Gi        10Gi
Swap:          2.0Gi        0Ki         2.0Gi

# Megabyte bazlı
free -m

# Gigabyte bazlı
free -g

# Her N saniyede yenile
free -h -s 2              # 2 saniyede bir
free -h -s 2 -c 5        # 5 kez tekrar et, dur

# watch ile sürekli izle
watch -n 1 'free -h'

# Sadece belirli satırı al (betik için)
free -m | awk '/^Mem:/ {printf "Kullanılan: %dM / Toplam: %dM\n", $3, $2}'

-h

İnsan-okunur: K, M, G, T

-m

Megabyte bazlı

-g

Gigabyte bazlı

-s N

N saniyede bir güncelle

-c N

N kez güncelle, dur (-s ile birlikte)

AVAILABLE NEDİR?

Linux'ta free sütunu yanıltıcıdır — çekirdek dosya önbelleği için kullandığı belleği boş olarak göstermez. available sütunu gerçekten kullanılabilecek belleği gösterir: boş + geri alınabilecek önbellek. Uygulamalar başlamadan önce bu sütuna bakın.

02 uptime ve yük ortalaması

uptime sistemin ne kadar süredir çalıştığını ve CPU yük ortalamalarını gösterir.

bash●

# Çalışma süresi ve yük ortalaması
uptime
14:23:05 up 42 days,  3:15,  2 users,  load average: 1.23, 0.87, 0.65
#                                                      ^1dk  ^5dk  ^15dk

# Sadece çalışma süresini göster
uptime -p
up 6 weeks, 10 hours, 15 minutes

# Son boot zamanı
uptime -s
2025-11-28 11:08:03

# Alternatif: who -b de boot zamanını gösterir
who -b

# CPU sayısına göre yük yorumu
nproc                      # kaç CPU core var?
8
# Yük 8.0 → %100 meşgul, 4.0 → %50 meşgul
# 1dk yük > nproc → sistem aşırı yüklü

YÜK ORTALAMASINI OKUMAK

Load average (yük ortalaması), son 1/5/15 dakikadaki ortalama çalışmak isteyen (CPU'da veya I/O bekleyen) süreç sayısıdır. CPU sayısıyla karşılaştırın: 8 core'lu sistemde yük 8.0 = %100 dolu, 4.0 = %50. 1dk yük 15dk yükten çok yüksekse ani artış, tersi ise iyileşme.

03 uname: kernel ve sistem bilgisi

uname kernel, işlemci mimarisi, hostname ve OS hakkında bilgi verir. CI/CD betikleri ve OS tespiti için temel araç.

bash●

# Tüm bilgiler
uname -a
Linux myserver 6.1.0-25-amd64 #1 SMP PREEMPT_DYNAMIC Debian 6.1.106-3 (2024-08-26) x86_64 GNU/Linux

# Sadece kernel versiyonu
uname -r
6.1.0-25-amd64

# Makine mimarisi
uname -m
x86_64

# İşlemci tipi
uname -p

# OS adı
uname -s
Linux

# OS dağıtım bilgisi (uname'den daha detaylı)
cat /etc/os-release
lsb_release -a            # Ubuntu/Debian tabanlı sistemlerde

# Betiklerde platform tespiti
case "$(uname -s)" in
  Linux*)   echo "Linux" ;;
  Darwin*)  echo "macOS" ;;
  MINGW*)   echo "Windows/Git Bash" ;;
  *)        echo "Bilinmiyor" ;;
esac

# ARM mı x86 mi?
arch=$(uname -m)
if [[ "$arch" == "aarch64" ]]; then
  echo "ARM64 sistemi"
fi

-a

Tüm bilgiler (en çok kullanılan)

-r

Kernel sürümü

-m

Makine donanım adı (x86_64, aarch64, armv7l)

-s

Kernel adı (Linux, Darwin)

-n

Hostname (ağ düğüm adı)

04 hostname ve ek sistem bilgisi

Hostname değiştirme, FQDN alma ve dağıtım sürümünü okuma.

bash●

# Mevcut hostname
hostname
myserver

# Tam nitelikli alan adı (FQDN)
hostname -f
myserver.example.com

# IP adresini al
hostname -I
192.168.1.10 10.0.0.1

# Hostname geçici olarak değiştir
sudo hostname yeni-sunucu-adi

# Kalıcı değiştir (systemd)
sudo hostnamectl set-hostname yeni-sunucu-adi
hostnamectl                    # mevcut durum

# OS dağıtım bilgisi
cat /etc/os-release | grep '^PRETTY_NAME'
PRETTY_NAME="Debian GNU/Linux 12 (bookworm)"

# Çalışan kullanıcılar
who
w                              # kim oturum açmış ve ne yapıyor

05 date: zaman ve biçimlendirme

date sistem saatini gösterir ve betiklerde zaman damgası üretmek için kullanılır. Biçimlendirme oldukça esnek.

bash●

# Mevcut tarih ve saat
date
Fri Jan 10 14:23:05 +03 2026

# ISO 8601 format (log ve dosya adı için ideal)
date +%Y-%m-%d
2026-01-10

date +%Y-%m-%dT%H:%M:%S
2026-01-10T14:23:05

# Dosya adı için güvenli (boşluk yok)
date +%Y%m%d_%H%M%S
20260110_142305

# Unix timestamp (epoch)
date +%s
1736512985

# Epoch'tan tarihe çevir
date -d @1736512985
date -d @1736512985 +%Y-%m-%d

# Nispi tarih (GNU date)
date -d 'yesterday' +%Y-%m-%d
date -d '1 week ago' +%Y-%m-%d
date -d 'next monday' +%Y-%m-%d
date -d '+3 days' +%Y-%m-%d

# UTC zamanı
date -u
date -u +%Y-%m-%dT%H:%M:%SZ   # ISO 8601 UTC

# Belirli tarihin gün adı
date -d '2026-01-10' +%A
Saturday

Format	Anlam	Örnek
`%Y`	4 haneli yıl	`2026`
`%m`	Ay (01-12)	`01`
`%d`	Gün (01-31)	`10`
`%H`	Saat (00-23)	`14`
`%M`	Dakika (00-59)	`23`
`%S`	Saniye (00-59)	`05`
`%s`	Unix timestamp	`1736512985`
`%A`	Gün adı (tam)	`Friday`
`%a`	Gün adı (kısa)	`Fri`
`%B`	Ay adı (tam)	`January`
`%Z`	Zaman dilimi kısaltması	`+03`
`%N`	Nanosaniye	`123456789`

06 lsblk, lscpu, lshw: donanım bilgisi

Disk bölümleri, CPU detayları ve donanım envanteri için özel araçlar.

bash●

# Disk ve bölüm listesi
lsblk
NAME   MAJ:MIN RM   SIZE RO TYPE MOUNTPOINTS
sda      8:0    0    50G  0 disk
├─sda1   8:1    0    49G  0 part /
└─sda2   8:2    0     1G  0 part [SWAP]

# Dosya sistemi türüyle
lsblk -f

# JSON formatı
lsblk -J

# CPU bilgisi
lscpu
lscpu | grep -E 'Model|Thread|Core|Socket|CPU\(s\)'

# Kaç CPU core?
nproc
nproc --all               # hyperthreading dahil tüm

# Donanım özeti (root gerekebilir)
sudo lshw -short

# PCI cihazları
lspci
lspci -v                  # detaylı

# USB cihazları
lsusb

# Bellek detayı (RAM modülleri)
sudo dmidecode --type memory | grep -E 'Size|Speed|Type:'

07 Pratik vakalar

Monitoring, deployment ve sistem tanımlama için tipik kullanımlar.

bash — Sistem raporu scripti●

#!/bin/bash
echo "=== Sistem Raporu: $(date '+%Y-%m-%d %H:%M:%S') ==="
echo
echo "Hostname : $(hostname)"
echo "OS       : $(grep PRETTY_NAME /etc/os-release | cut -d= -f2 | tr -d '\"')"
echo "Kernel   : $(uname -r)"
echo "Uptime   : $(uptime -p)"
echo "CPUs     : $(nproc)"
echo "Yük      : $(uptime | awk -F'load average:' '{print $2}')"
echo
free -h
echo
df -h -x tmpfs -x devtmpfs

bash — Tarihli yedek dosya adı●

# Timestamp bazlı yedek adı
BACKUP="backup-$(date +%Y%m%d-%H%M%S).tar.gz"
tar -czf "$BACKUP" /etc/myapp/

# Haftalık: haftanın günü ile
BACKUP="backup-$(date +%A).tar.gz"   # "backup-Monday.tar.gz"

bash — Uptime monitoring: alarm●

# Yük ortalaması CPU sayısının 2 katını aşıyorsa uyar
CPUS=$(nproc)
LOAD=$(uptime | awk -F'load average: ' '{print $2}' | cut -d, -f1)
THRESHOLD=$(echo "$CPUS * 2" | bc)

if $(echo "$LOAD > $THRESHOLD" | bc -l); then
  echo "UYARI: Yüksek yük: $LOAD (eşik: $THRESHOLD)"
fi

bash — Son N günde RAM artışı var mı?●

# available belleği logla (cron'la çalıştır)
free -m | awk '/^Mem:/ {
  printf "%s available=%dM used=%dM\n",
  strftime("%Y-%m-%dT%H:%M:%S"), $7, $3
}' >> /var/log/memory.log

Hatırlanacaklar

free -h: bellek durumu — available sütunu gerçek boş bellek
uptime: sistem süresi + 1/5/15dk yük ortalaması
Yük ortalaması / CPU sayısı > 1.0 → aşırı yüklü
uname -a: kernel + mimari + hostname
uname -m: mimari tespiti (x86_64 / aarch64)
date +%Y%m%d_%H%M%S: dosya adı için güvenli timestamp
date -d 'yesterday' +%Y-%m-%d: nispi tarih ifadeleri (GNU)
lsblk -f: disk bölümleri ve dosya sistemi türleri

Devam: df, du — disk kullanımı · süreç ve sistem izleme — ps, top, lsof