head ve tail — Bash Tools

00 Ne için kullanılır?

GB'lık log dosyasını cat ile açmak terminali kilitler. head ve tail sadece ihtiyacın olan kısmı verir.

İkisinin de olmadığı durumlar nadirdir: büyük bir dosyanın biçimini anlamak için head, son hataları görmek için tail, canlı uygulama çıktısını izlemek için tail -f.

bash●

# Hızlı önizleme
head -5 /etc/passwd
tail -5 /var/log/syslog

# Canlı takip
tail -f /var/log/nginx/error.log

# Dosyanın ortasını kes: 51-60. satırlar
head -60 büyük.txt | tail -10

VARSAYILAN

Hem head hem tail, bayrak verilmezse 10 satır gösterir. Bu tek akılda tutulması gereken kural.

01 head: ilk N satır ve byte

head en basit araçlardan biri — fakat byte modu ve çoklu dosya desteği sık unutulur.

bash●

# İlk 10 satır (varsayılan)
head dosya.txt

# İlk N satır
head -n 20 dosya.txt
head -20 dosya.txt         # kısa form

# İlk N byte
head -c 512 binary.bin     # 512 byte
head -c 1K dosya.txt       # 1024 byte
head -c 1M buyuk.log       # 1 MB

# Çoklu dosya: başlık ekler
head -5 /etc/passwd /etc/group
==> /etc/passwd <==
root:x:0:0:root:/root:/bin/bash
...

==> /etc/group <==
root:x:0:
...

# Başlık olmadan çoklu dosya
head -q -5 *.log

# Hep başlık göster (tek dosyada da)
head -v -5 dosya.txt

-n N

İlk N satırı göster. Kısa form: -N

-c N

İlk N byte'ı göster. K/M/G sonekleri desteklenir

-q

Quiet — çoklu dosyada dosya adı başlığı bastırma

-v

Verbose — tek dosyada bile başlık göster

02 head: negatif sayı — son N hariç hepsi

GNU head'in güçlü ama az bilinen özelliği: -n -N (negatif), son N satır hariç tüm dosyayı verir.

bash●

# Son 1 satır hariç hepsini göster (tail başlığını at)
head -n -1 dosya.txt

# Son 3 satır hariç hepsini göster
head -n -3 dosya.txt

# Kullanım: CSV'nin son (toplam) satırını hariç tut
head -n -1 rapor.csv | awk -F',' '{sum += $3} END {print sum}'

# Son N byte hariç hepsi
head -c -1024 dosya.bin   # son 1024 byte hariç

# Satır sayısını önce öğren, sonra hesapla (alternatif)
wc -l dosya.txt
1500 dosya.txt
head -n 1497 dosya.txt    # son 3 hariç (1500-3=1497)

GNU-ONLY

Negatif -n GNU coreutils özelliğidir. macOS'taki BSD head desteklemez. macOS'ta brew install coreutils → ghead ile kullanılabilir.

03 tail: son N satır ve +N konumu

tail'in en önemli ama sık atlanan özelliği: +N ile N. satırdan başlayarak sonuna kadar okuyabilirsiniz.

bash●

# Son 10 satır (varsayılan)
tail dosya.txt

# Son N satır
tail -n 30 /var/log/syslog
tail -30 /var/log/syslog    # kısa form

# Son N byte
tail -c 512 dosya.bin

# +N: N. satırdan itibaren sonuna kadar (CSV başlığını atla)
tail -n +2 veri.csv          # 1. satırı (başlık) atla
tail -n +11 dosya.txt        # 11. satırdan başla (ilk 10 atla)

# +N ile head birlikte: belirli satır aralığı
tail -n +51 dosya.txt | head -10  # 51-60. satırlar

# Çoklu dosya
tail -5 /var/log/*.log

# Quiet mod (başlık olmadan)
tail -q -5 *.log

-n N

Son N satır. +N ile N. satırdan itibaren sonuna kadar

-c N

Son N byte. +N ile N. byte'tan itibaren

-q

Quiet — çoklu dosyada başlık bastırma

-v

Verbose — tek dosyada da başlık göster

+N KULLANIMI

tail -n +2 dosya.csv CSV başlığını (1. satırı) atlayarak veri satırlarını verir. Pipe'la birleşince işleme scripti için hazır: tail -n +2 data.csv | awk -F, '{...}'

04 tail -f: canlı log takibi

tail -f dosyaya yazılan yeni satırları gerçek zamanlı gösterir. Uygulama geliştirme ve sistem izlemenin vazgeçilmezi.

bash●

# Canlı log takibi (Ctrl+C ile dur)
tail -f /var/log/nginx/access.log

# Son 50 satırı göster, sonra yeni gelenleri takip et
tail -n 50 -f /var/log/syslog

# grep ile filtrele: sadece ERROR satırları canlı izle
tail -f app.log | grep --line-buffered 'ERROR'

# Birden fazla dosyayı aynı anda takip et
tail -f /var/log/nginx/access.log /var/log/nginx/error.log

# Belirli PID çıkınca dur
tail -f --pid=$$ app.log     # bu kabuk kapanınca dur
tail -f --pid=1234 app.log  # PID 1234 ölünce dur

# -s: kontrol aralığı (saniye, varsayılan 1.0)
tail -f -s 0.1 app.log       # 100ms aralık, daha duyarlı

-f

Follow — dosyaya append edilen yeni satırları göster

--pid=PID

Belirtilen PID öldüğünde -f'yi durdur

-s N

Kontrol aralığı saniye (varsayılan 1.0)

--line-buffered

tail -f app.log | grep 'ERROR' bazen satırları tamponlar — çıktı geç geliyorsa grep --line-buffered ekleyin. Benzer şekilde awk için awk 'BEGIN{OFMT="%s\n"} {fflush()}' kullanılabilir.

05 tail -F: log rotasyonunu takip et

-f inode'u takip eder; log rotate olduğunda eski dosyayı izlemeye devam eder. -F ise dosya adını takip eder ve yeniden açılan dosyayla devam eder.

bash●

# -F: adı takip et (logrotate/copytruncate güvenli)
tail -F /var/log/nginx/access.log

# -F = --follow=name --retry
tail --follow=name --retry /var/log/app.log

# -f ile -F farkı:
# -f  → inode takip: logrotate sonrası eski dosyayı okur
# -F  → ad takip: yeni access.log açılınca ona geçer

Seçenek	Ne takip eder	Log rotate sonrası	Dosya silinirse
`-f`	inode	Eski dosyayı okumaya devam	Hata vermeden bekler
`-F`	Dosya adı	Yeni dosyayı açar	Dosya dönene kadar yeniden dener

ÖNERİ

Sistemde logrotate varsa (çoğu Linux sunucusunda vardır) -F kullanın. Geliştirme ortamında sabit dosyaları izlerken -f yeterlidir.

06 Çoklu dosya ve kombinasyonlar

Birden fazla dosya takibi, head + tail ile dilim alma ve araçlarla birleştirme.

bash●

# Çoklu dosya canlı takip (başlık gösterir)
tail -F /var/log/nginx/*.log /var/log/app.log

# multitail varsa (renkli, bölünmüş ekran)
multitail /var/log/nginx/access.log /var/log/nginx/error.log

# journalctl ile (systemd logları)
journalctl -u nginx -f
journalctl -f                    # tüm sistem logları

# head + tail: dosyadan satır aralığı seç
sed -n '51,60p' dosya.txt       # sed ile (daha temiz)
head -n 60 dosya.txt | tail -n 10  # 51-60. satırlar
tail -n +51 dosya.txt | head -n 10  # daha verimli (tüm dosya okunmaz)

# İlk satır (başlık), sonra 100 rastgele örnek
head -1 veri.csv
tail -n +2 veri.csv | shuf | head -100

# watch ile periyodik tail (grafik terminaller için)
watch -n 2 'tail -20 /var/log/syslog'

BÜYÜK DOSYALARDA VERİMLİLİK

tail -n +51 | head -10, head -60 | tail -10'dan daha verimlidir: ikinci versiyon dosyanın ilk 60 satırını tampon belleğe alır; birinci ise 50. satıra kadar atlar ve 10 satır okur. Dosya büyüdükçe fark önemli olur.

07 Pratik vakalar

Günlük kullanımda sık karşılaşılan senaryolar.

bash — Hata logunu sadece yeni satırlarla izle●

# ERROR içeren satırları renklendirerek takip et
tail -F /var/log/app/error.log \
  | grep --line-buffered --color=always -E 'ERROR|WARN|INFO'

bash — CSV başlığını koru, veriyi filtrele●

# Başlığı al, veriyi filtrele, birleştir
head -1 kullanicilar.csv > sonuc.csv
tail -n +2 kullanicilar.csv | grep 'aktif' >> sonuc.csv

bash — Son N deployment logunu göster●

# Deploy tarihleri /var/log/deploy.log'da
grep 'DEPLOY' /var/log/deploy.log | tail -10

# Pod logunu ilk 100 satır (crash loop debug)
kubectl logs mypod | head -100

bash — Dosya büyümesini izle●

# Dosya boyutu değiştikçe son satırları tekrar göster
tail -f /var/log/syslog &
sleep 30
kill %1

# Üretilen satır hızını ölç (saniyede kaç satır?)
tail -f app.log | pv -l -r > /dev/null

Hatırlanacaklar

Varsayılan 10 satır — head dosya ve tail dosya eşdeğer
head -n -3: son 3 satır hariç hepsi (GNU'ya özgü)
tail -n +2: 2. satırdan sona — CSV başlığını atlamak için klasik
tail -f: inode takip; -F: ad takip (logrotate için doğrusu)
tail -n +51 | head -10 dizin aralığı için head -60 | tail -10'dan hızlı
grep --line-buffered: pipe'ta gerçek zamanlı çıktı için gerekli

Devam: cat, less — dosya okuma ve sayfalama · sort, uniq — sıralama ve tekilleştirme