Cargo & Ekosistem
Tek araçta build, test, paket

00 make/cmake dağınıklığından entegre araca

C/C++ projesinde build sistemi, paket yöneticisi, formatter ve linter dört ayrı araçtır ve hiçbiri standart değildir. Rust'ta bunların hepsi tek bir tutarlı zincirde toplanır.

Tipik bir C++ projesinde şu yığını kurarsınız: derleme için make veya cmake, bağımlılık çözümü için Conan/vcpkg/sistem pkg-config'i, kütüphane sürümlerini tutmak için yine başka bir mekanizma, biçimlendirme için clang-format, statik analiz için clang-tidy veya cppcheck. Her biri ayrı yapılandırma dosyası, ayrı sürüm uyumu, ayrı CI adımı ister. Hangi kombinasyonun kullanıldığı projeden projeye değişir; yeni bir repoya girdiğinizde önce build sistemini çözmeniz gerekir.

Rust'ta bu yığının tamamı cargo komutunun arkasında durur. Toolchain'i rustup yönetir, geri kalan her şey cargo <altkomut> ile gelir.

rustup (toolchain) → cargo new → cargo build → cargo test → cargo run → cargo publish

Bu rehberin geri kalanı zinciri parça parça açar: önce rustup ile toolchain, sonra cargo ile günlük döngü, ardından kalite araçları (clippy, rustfmt) ve IDE entegrasyonu.

01 rustup — toolchain yönetimi

rustup, Rust'ın derleyici sürümlerini, bileşenlerini ve cross-compile hedeflerini yöneten resmi toolchain yöneticisidir — dağıtım paketleriyle multilib/cross uğraşının yerini alır.

C/C++'ta belirli bir gcc sürümünü veya bir ARM cross-toolchain'i kurmak genellikle dağıtım paketleri, update-alternatives ve elle indirilen tarball'larla yürür. rustup bu işi tek bir araçta toplar: kanal seçimi, bileşen ekleme ve hedef ekleme hepsi aynı arayüzdedir.

Kanallar: stable, beta, nightly

Üç yayın kanalı vardır. stable altı haftada bir çıkar, üretim için varsayılandır. beta bir sonraki stable'ın aday sürümüdür. nightly her gece üretilir ve deneysel (unstable) özellikleri açar — bazı crate'ler ve araçlar (örn. cargo expand) nightly ister.

# rustup kurulumu (Unix)
curl --proto '=https' --tlsv1.2 -sSf https://sh.rustup.rs | sh

# Kanal kur ve varsayılan yap
rustup toolchain install stable
rustup toolchain install nightly
rustup default stable

# Kurulu toolchain'leri ve aktif olanı listele
rustup toolchain list
rustup show

Bileşenler (component)

Her toolchain'e ekstra araçlar bileşen olarak eklenir. clippy ve rustfmt stable'da varsayılan gelir; rust-src (no_std/embedded ve rust-analyzer için kaynak) ile rust-analyzer elle eklenebilir.

# Mevcut/kurulu bileşenleri gör
rustup component list --installed

# Bileşen ekle
rustup component add clippy rustfmt
rustup component add rust-src        # std kaynağı (cross/embedded)
rustup component add rust-analyzer

Hedef ekleme (cross-compile)

Cross-compile için gcc dünyasında ayrı bir toolchain kurar, sysroot ayarlardınız. rustup'ta hedef üçlüsünü (target triple) eklersiniz; std önceden derlenmiş gelir.

# Hedefleri listele / ekle
rustup target list
rustup target add aarch64-unknown-linux-gnu
rustup target add thumbv7em-none-eabihf   # Cortex-M4F, no_std

# Hedefe derle (linker yine de gereklidir)
cargo build --release --target aarch64-unknown-linux-gnu

update ve override

rustup update tüm kanalları günceller. Bir projeye özel toolchain sabitlemek için ya dizine rustup override koyarsınız ya da repoya rust-toolchain.toml eklersiniz — ikincisi tercih edilir, çünkü CI ve ekip arkadaşlarınızda da geçerli olur.

[toolchain]
channel = "1.86.0"          # sabit sürüm: reproducible
components = ["clippy", "rustfmt", "rust-src"]
targets = ["thumbv7em-none-eabihf"]

02 cargo new / build / run

cargo new bir proje iskeleti üretir; build/run/check günlük geliştirme döngüsünü oluşturur. cmake'in configure + generate + build üç adımı burada tek komuta iner.

Proje iskeleti

cargo new ikili (binary) için src/main.rs, kütüphane (library) için src/lib.rs oluşturur ve git deposunu başlatır. Bir binary crate'in giriş noktası fn main()'dir; lib crate'in giriş noktası yoktur, başka crate'ler tarafından kullanılır.

cargo new merhaba          # binary proje (src/main.rs)
cargo new mylib --lib     # kütüphane (src/lib.rs)

# Üretilen düzen:
# merhaba/
# ├── Cargo.toml
# ├── .gitignore     (target/ zaten yok sayılır)
# └── src/main.rs

build, run ve --release

Varsayılan derleme debug profilidir: optimizasyon yok, debug sembolleri açık, hızlı derlenir. Üretim için --release verirsiniz; bu, gcc'deki -O0 -g ile -O2/-O3 arasındaki seçime denktir. Çıktılar target/debug/ ve target/release/ altına ayrılır.

cargo build                # debug → target/debug/merhaba
cargo build --release      # optimize → target/release/merhaba

cargo run                  # derle + çalıştır (debug)
cargo run --release -- --girdi data.bin  # -- sonrası program argümanı

-- ayıracından sonraki her şey cargo'ya değil, çalıştırılan programa gider — tıpkı make run ARGS=... yerine doğrudan argüman geçmek gibi.

cargo check — hızlı tip kontrolü

En çok kullanacağınız komut muhtemelen cargo check olacak. Kod tam derlenmeden, yalnızca tip kontrolü ve borrow-check yapılır; kod üretimi (codegen) ve linkleme atlanır. Bu, build'den kat kat hızlıdır ve yazarken sürekli geri bildirim için idealdir.

cargo check                # sadece tip/borrow kontrol, binary üretmez
cargo clean                # target/ dizinini sil (make clean)

03 Cargo.toml anatomisi

Cargo.toml, projenin manifest dosyasıdır — CMakeLists.txt + paket metaverisi + bağımlılık listesinin tek dosyada birleşmiş hâli. TOML formatındadır, deklaratiftir.

Manifest birkaç tablodan oluşur. [package] kimlik ve sürüm bilgisini, [dependencies] üretim bağımlılıklarını, [dev-dependencies] yalnızca test/bench için olanları, [features] opsiyonel derleme bayraklarını, [[bin]] ise birden fazla ikili hedefi tanımlar.

[package]
name = "olcum-aleti"
version = "0.3.1"
edition = "2021"        # dil sürümü kapısı (2015/2018/2021/2024)
rust-version = "1.74"    # MSRV: minimum desteklenen rustc
license = "MIT OR Apache-2.0"
description = "Seri port üzerinden ölçüm toplayıcı"

[dependencies]
serde = { version = "1.0", features = ["derive"] }
serialport = "4.3"
anyhow = "1.0"

[dev-dependencies]
criterion = "0.5"      # sadece bench/test derlemesinde linklenir

[features]
default = ["tls"]
tls = ["dep:rustls"]   # "tls" özelliği rustls bağımlılığını açar
veri-kaydi = []        # kod içinde #[cfg(feature = "veri-kaydi")]

[[bin]]
name = "toplayici"
path = "src/bin/toplayici.rs"

edition — geriye uyumsuz dil sürümleri

edition, dilin geriye uyumsuz değişikliklerini opt-in yapan kapıdır (2015, 2018, 2021, 2024). Farklı edition'daki crate'ler aynı projede sorunsuz birlikte çalışır — bu, C++ standardını (-std=c++17) seçmeye benzer ama crate başına bağımsızdır. rust-version ise MSRV'dir (Minimum Supported Rust Version); bağımlılık çözümleyici buna saygı duyar.

04 Bağımlılıklar & crates.io

crates.io merkezi paket kayıt defteridir; cargo add bağımlılığı manifest'e ekler. pkg-config / apt / Conan üçlüsüyle uğraşmak yerine tek komutla sürüm çözülür ve indirilir.

cargo add

Bağımlılığı elle Cargo.toml'a yazmak yerine cargo add kullanılır; en uygun sürüm aralığını otomatik yerleştirir ve istenirse özellikleri açar.

cargo add serde --features derive
cargo add tokio --features "rt-multi-thread,macros"
cargo add anyhow@1.0          # belirli aralık
cargo add criterion --dev    # [dev-dependencies]'e ekle

cargo remove serde          # kaldır

Sürüm aralıkları (^, =, ~)

Sürüm belirteci SemVer aralığı tanımlar. Çıplak "1.2.3" aslında ^1.2.3 demektir: uyumlu güncellemelere (aynı major) izin verir. Bu, üst sınırı serbest bırakan >=1.2.3, <2.0.0 ile eşdeğerdir.

Özellik seçimi: default-features = false

Çoğu crate, bazı özellikleri varsayılan açık (default) getirir. Gereksiz bağımlılıkları kesmek (binary boyutu, no_std, derleme süresi) için varsayılanı kapatıp yalnızca istediğinizi seçersiniz. Bu, otoconf'taki --disable-X bayraklarına benzer ama derleyici düzeyinde, ölü kod bırakmadan çalışır.

[dependencies]
# std'yi kapat, no_std + serde derive aç
serde = { version = "1.0", default-features = false, features = ["derive"] }

# git deposundan, belirli branch/tag/rev
mylib = { git = "https://github.com/org/mylib", tag = "v0.4.0" }

# yerel yol (monorepo / yan yana geliştirme)
ortak = { path = "../ortak" }

Vendoring

İnternetsiz/air-gapped build veya tedarik zinciri denetimi için bağımlılıkları repoya gömebilirsiniz. cargo vendor tüm kaynak ağacını vendor/ altına kopyalar ve kullanılacak .cargo/config.toml parçasını yazdırır — yum/apt mirror veya Conan cache mantığına benzer.

cargo vendor vendor/        # tüm bağımlılık kaynaklarını kopyala
# Çıktıdaki [source.crates-io] yönlendirmesini .cargo/config.toml'a yapıştırın

05 Cargo.lock & SemVer

Cargo.lock, çözülmüş tam sürüm grafiğini sabitler — reproducible build'in anahtarıdır. C/C++'ta neredeyse hiç olmayan bu kilit dosyası, "bende çalışıyordu" sorununu kökten çözer.

Lock dosyasının rolü

Cargo.toml aralık belirtir (serde = "1.0"); Cargo.lock ise o aralıktan tam olarak hangi sürümün seçildiğini (örn. serde 1.0.210) ve tüm transitif bağımlılıkların kesin sürümlerini kaydeder. Sonraki build'de cargo, lock varsa onu kullanır — sürümler kaymaz.

# Otomatik üretilir — elle düzenlenmez
[[package]]
name = "serde"
version = "1.0.210"
source = "registry+https://github.com/rust-lang/crates.io-index"
checksum = "c8e3592472072e6e22e0a54d5904d9fe..."

Commit etmek: binary mı, library mi?

Kural nettir ve uygulama ile kütüphane için farklıdır:

cargo update ve SemVer sözleşmesi

cargo update lock'taki sürümleri Cargo.toml aralığı içinde en yenisine taşır. SemVer sözleşmesi gereği aynı major içindeki güncellemeler API kırmaz — major.minor.patch anlamlarına saygı, ekosistemin güven temelidir.

cargo update                 # tüm bağımlılıkları aralık içinde tazele
cargo update -p serde         # sadece serde'yi güncelle
cargo update -p serde --precise 1.0.210  # belirli sürüme sabitle

# CI: lock'u kabul etme, salt-okunur doğrula
cargo build --locked         # Cargo.lock değişirse hata ver
cargo build --offline        # ağa hiç çıkma (önceden indirilmiş)

06 clippy — lint

clippy, rustc'nin ötesinde 700'den fazla lint sunan resmi linter'dır — clang-tidy'nin Rust karşılığı, ama kurulumu sıfır ve yanlış pozitifi düşük.

Derleyici zaten bellek güvenliğini garanti eder; clippy bir adım öteye geçip deyimsel olmayan (non-idiomatic), gereksiz veya performans açısından zayıf kalıpları yakalar. clang-tidy'de check setlerini seçip yapılandırmaya harcadığınız zamanın çoğu burada yoktur — makul varsayılanlar hazır gelir.

cargo clippy                 # tüm hedefleri lint'le
cargo clippy --all-targets --all-features
cargo clippy --fix           # otomatik düzeltilebilenleri uygula

Yaygın lint örnekleri

clippy'nin yakaladığı tipik kalıplar, C'den gelen alışkanlıklarla yazılan Rust'ta sık görülür:

allow / deny ile lint kontrolü

Tek tek lint'leri kod içinde #[allow(...)] ile bastırabilir, crate genelinde #![deny(...)] ile hata seviyesine yükseltebilirsiniz. Bilinçli bir istisnayı satır içinde, gerekçesiyle birlikte bastırmak iyi pratiktir.

// Crate genelinde: belirli lint grubunu hata yap
// (src/main.rs veya lib.rs başında)
#![deny(clippy::unwrap_used)]
#![warn(clippy::pedantic)]

// Tek bir yerde bilinçli istisna
#[allow(clippy::too_many_arguments)] // FFI imzası sabit
fn ffi_cagri(a: i32, b: i32, c: i32, d: i32, e: i32, f: i32, g: i32, h: i32) {}

CI'da sert kapı: -D warnings

CI'da kaliteyi zorunlu kılmak için tüm uyarıları hataya çevirirsiniz. Bu, -Werror'ın clippy karşılığıdır ve PR'ların lint temiz olmadan birleşmesini engeller.

# CI adımı: tek bir uyarı bile build'i kırsın
cargo clippy --all-targets --all-features -- -D warnings

07 rustfmt — biçimlendirme

rustfmt, kodu tek bir resmi stile biçimlendirir — clang-format gibi, ama topluluk genelinde fiili tek standart vardır. Stil tartışmaları code review'dan tamamen kalkar.

clang-format dünyasında her ekip kendi .clang-format'ını çatıştırır; LLVM, Google, WebKit stilleri arasında seçim yapılır. Rust'ta varsayılan tek doğru stil kültürü hâkimdir: çoğu proje varsayılanları olduğu gibi kullanır, böylece tüm ekosistem kodu aynı görünür.

cargo fmt                    # tüm projeyi yerinde biçimlendir
cargo fmt -- --check         # değişiklik yapmaz, biçimsizse exit≠0

rustfmt.toml ile ince ayar

Gerekirse repo köküne rustfmt.toml koyarsınız. Çoğu ayar nightly'de açıktır; stable'da güvenle kullanılabilenler sınırlıdır. Edition, biçimlendirmeyi de etkilediği için belirtilmelidir.

edition = "2021"           # dil sürümüyle uyumlu biçimlendirme
max_width = 100              # satır genişliği (varsayılan 100)
tab_spaces = 4
# Aşağıdakiler nightly gerektirir:
# group_imports = "StdExternalCrate"
# imports_granularity = "Crate"

CI'da fmt --check

Biçim tutarlılığını zorunlu kılmak için CI'da --check kullanılır: kod biçimsizse pipeline kırılır ve geliştirici cargo fmt çalıştırmaya yönlendirilir. Bu, biçim diff'lerinin gerçek değişiklikleri boğmasını engeller.

# CI adımı: biçimsiz kod build'i kırsın
cargo fmt --all -- --check

08 rust-analyzer — IDE/LSP

rust-analyzer, Rust'ın resmi LSP sunucusudur — clangd'nin karşılığı. Editörden bağımsız zengin geri bildirim sağlar: tamamlama, tip ipuçları, makro açma, anlık düzeltme.

clangd'nin compile_commands.json'a ihtiyaç duyması gibi, rust-analyzer da Cargo.toml'ı okuyarak projeyi anlar — ancak bunu otomatik yapar, ekstra üretim adımı gerekmez. LSP protokolü sayesinde aynı sunucu VS Code, Neovim, Helix, Emacs ve Zed'de çalışır.

LSP'nin sağladıkları

Editör entegrasyonu

VS Code'da resmi rust-analyzer eklentisi sunucuyu otomatik indirir. Diğer editörlerde sunucu ikilisini rustup ile alıp LSP istemcisini ona yönlendirirsiniz.

# Sunucuyu bileşen olarak kur (Neovim/Helix/Emacs)
rustup component add rust-analyzer

# İkilinin yolu (LSP istemcisine bunu ver)
rustup which rust-analyzer

clangd ile kıyas

09 Workspace, profiller, faydalı komutlar

Workspace çok-crate projeleri tek hedef dizini ve tek lock dosyasıyla birleştirir; profiller derleme optimizasyonunu ayarlar. Bölüm, günlük kullanışlı komut tablosuyla kapanır.

Workspace — çok-crate proje

cmake'te alt projeleri add_subdirectory ile birleştirmek gibi, Cargo workspace birden çok crate'i tek bir build birimi yapar. Tüm üyeler aynı target/ ve aynı Cargo.lock'u paylaşır — bağımlılıklar bir kez derlenir, sürümler tutarlı kalır.

# Kök Cargo.toml — workspace tanımı
[workspace]
resolver = "2"
members = ["cekirdek", "cli", "daemon"]

# Üyelerin paylaştığı bağımlılık sürümleri
[workspace.dependencies]
serde = { version = "1.0", features = ["derive"] }

# Üye Cargo.toml içinde:
# serde = { workspace = true }   ← sürümü kökten miras al

[profile.release] — derleme profilleri

Profiller, gcc'nin -O/-flto bayraklarının deklaratif karşılığıdır. opt-level optimizasyon seviyesi, lto link-time optimization, codegen-units paralel kod üretimi birimleridir (azaltmak optimizasyonu artırır ama derlemeyi yavaşlatır).

[profile.release]
opt-level = 3          # 0..3 veya "s"/"z" (boyut için)
lto = true             # link-time optimization (gcc -flto)
codegen-units = 1      # tek birim → daha iyi opt, yavaş derleme
panic = "abort"       # unwind tablosunu at → küçük binary
strip = true           # sembolleri çıkar (strip komutu gibi)

Faydalı komutlar

Günlük döngüde sürekli işinize yarayacak komutlar — testten doküman üretimine, bağımlılık grafiğinden makro açmaya:

cargo test                  # tüm testler (birim + entegrasyon + doc-test)
cargo test -- --nocapture    # println! çıktısını göster
cargo doc --open            # API doc üret + tarayıcıda aç (Doxygen)
cargo bench                 # benchmark (criterion / nightly bench)
cargo tree                  # bağımlılık grafiğini ağaç olarak yazdır
cargo tree -i serde         # serde'yi kim çekiyor? (ters bağımlılık)
cargo expand                # makroları aç (cargo-expand, nightly)