Autotools
autoconf, automake, libtool.

00 Autotools nedir?

Autotools, GNU projesi tarafından geliştirilen ve taşınabilir yazılım dağıtımı için tasarlanmış bir araç zinciridir. Hedef sistem hakkında hiçbir varsayım yapılmaksızın ./configure && make && make install üçlüsünün her platformda çalışmasını sağlar.

Ne zaman kullanılır?

Araç zinciri bileşenleri

  Geliştirici yazdığı dosyalar:
  configure.ac + Makefile.am
         │
         │ autoreconf -fvi
         ▼
  ┌──────────────────────────────────┐
  │  autoconf   → configure script  │
  │  automake   → Makefile.in       │
  │  libtoolize → ltmain.sh         │
  │  aclocal    → aclocal.m4        │
  └──────────────┬───────────────────┘
                 │
                 │ ./configure --prefix=/usr
                 ▼
  ┌──────────────────────────────────┐
  │  Makefile (platforma özgü)       │
  └──────────────┬───────────────────┘
                 │
                 ▼
              make → make install
    

CMake / Meson karşılaştırması

01 configure.ac yazımı

configure.ac, projenin derleme gereksinimlerini M4 macro dili ile tanımlar. autoconf bu dosyayı işleyerek platform bağımsız configure betiğini üretir.

dnl -*- Autoconf -*-
dnl configure.ac — libsensor projesi

dnl ── Proje başlığı ────────────────────────────────────────────
AC_INIT([libsensor], [1.2.0], [dev@example.com])
AC_CONFIG_AUX_DIR([build-aux])
AC_CONFIG_MACRO_DIRS([m4])

dnl Automake başlatma: tarball standartları
AM_INIT_AUTOMAKE([foreign -Wall -Werror])

dnl Libtool desteği
LT_INIT

dnl ── Dil ve derleyici ─────────────────────────────────────────
AC_PROG_CC
AC_PROG_CC_STDC
AM_PROG_CC_C_O   dnl per-target CFLAGS için gerekli

dnl C derleyicisini doğrula
AC_LANG([C])

dnl ── Sistem özellikleri ───────────────────────────────────────
AC_FUNC_MMAP
AC_CHECK_FUNCS([clock_gettime nanosleep])

dnl Pthread desteği
AX_PTHREAD([
    LIBS="$PTHREAD_LIBS $LIBS"
    CFLAGS="$CFLAGS $PTHREAD_CFLAGS"
    CC="$PTHREAD_CC"
], [AC_MSG_ERROR([pthread gerekli])])

dnl ── Header kontrolleri ───────────────────────────────────────
AC_CHECK_HEADERS([stdint.h sys/ioctl.h linux/i2c-dev.h], [],
    [AC_MSG_ERROR([Gerekli header bulunamadı])])

dnl ── Kütüphane kontrolleri ────────────────────────────────────
dnl libm kontrolü
AC_CHECK_LIB([m], [sqrt],
    [LIBS="-lm $LIBS"],
    [AC_MSG_ERROR([libm gerekli])])

dnl OpenSSL (opsiyonel)
AC_ARG_WITH([openssl],
    AS_HELP_STRING([--with-openssl], [OpenSSL şifreleme desteği]),
    [with_openssl=$withval], [with_openssl=auto])

AS_IF([test "x$with_openssl" != "xno"],
    [PKG_CHECK_MODULES([OPENSSL], [openssl >= 1.1.0],
        [AC_DEFINE([HAVE_OPENSSL], [1], [OpenSSL mevcut])],
        [AS_IF([test "x$with_openssl" = "xyes"],
            [AC_MSG_ERROR([OpenSSL bulunamadı])])])])

dnl ── Çıktı dosyaları ──────────────────────────────────────────
AC_CONFIG_HEADERS([config.h])
AC_CONFIG_FILES([
    Makefile
    src/Makefile
    tests/Makefile
    libsensor.pc       dnl pkg-config dosyası
])
AC_OUTPUT

dnl Özet
AC_MSG_NOTICE([
── libsensor yapılandırması tamamlandı ─────
  Versiyon  : $PACKAGE_VERSION
  Prefix    : $prefix
  CC        : $CC
  CFLAGS    : $CFLAGS
  OpenSSL   : $with_openssl
─────────────────────────────────────────────
])

Sık kullanılan macro'lar

02 Makefile.am yazımı

Makefile.am, Automake'in Makefile.in üretmek için kullandığı üst seviyeli tanım dosyasıdır. Hangi programlar ve kütüphaneler derleneceğini, hangi kaynak dosyalardan oluşacağını basit bir sözdizimi ile belirtir.

Kök Makefile.am

# Alt dizinler
SUBDIRS = src tests

# Dağıtıma dahil edilecek ek dosyalar
EXTRA_DIST = \
    README.md \
    COPYING \
    m4/ax_pthread.m4 \
    libsensor.pc.in

# pkg-config dosyasını pkgconfig dizinine kur
pkgconfigdir = $(libdir)/pkgconfig
pkgconfig_DATA = libsensor.pc

# Header dosyalarını install et
include_HEADERS = include/sensor.h include/sensor_types.h

src/Makefile.am — kütüphane ve program

# ── Shared library ──────────────────────────────────────────────
lib_LTLIBRARIES = libsensor.la

libsensor_la_SOURCES = \
    sensor.c    \
    i2c.c       \
    filter.c    \
    internal.h

# Halka açık headerlar (install edilir)
libsensor_la_includedir = $(includedir)/sensor
libsensor_la_include_HEADERS = \
    ../include/sensor.h \
    ../include/sensor_types.h

# libtool versiyonlama: current:revision:age
libsensor_la_LDFLAGS = \
    -version-info 3:0:1 \
    -no-undefined

libsensor_la_CFLAGS = \
    -I$(top_srcdir)/include \
    $(OPENSSL_CFLAGS)

libsensor_la_LIBADD = \
    -lm \
    $(OPENSSL_LIBS)

# ── Uygulama binary ──────────────────────────────────────────────
bin_PROGRAMS = sensor-cli

sensor_cli_SOURCES = \
    cli/main.c \
    cli/options.c \
    cli/options.h

sensor_cli_CFLAGS  = -I$(top_srcdir)/include
sensor_cli_LDADD   = libsensor.la -lm

# ── Yüklenmeyecek yardımcı program ──────────────────────────────
noinst_PROGRAMS = sensor-test-helper

Automake birincil değişkenler

03 libtool ve shared library

libtool, farklı platformlarda shared ve static library oluşturmayı soyutlar. -version-info parametresiyle kütüphane ABI versiyonlaması yönetilir; bu sayede geriye dönük uyumluluk korunur.

Versiyon bilgisi: current:revision:age

# Örnek: -version-info 3:0:1
# soname: libsensor.so.2  (= current - age = 3 - 1 = 2)
# Dosya: libsensor.so.2.0.1  (= so.<iface>.<rev>.<age>)

# libtool ile derleme
make
ls -la src/.libs/
# libsensor.la         — libtool archive
# libsensor.so         → libsensor.so.2 (symlink)
# libsensor.so.2       → libsensor.so.2.0.1 (symlink)
# libsensor.so.2.0.1   — gerçek shared library
# libsensor.a          — static library

.la dosyası

# .la dosyası libtool metadata'sı
cat src/.libs/libsensor.la
# dlname='libsensor.so.2'
# library_names='libsensor.so.2.0.1 libsensor.so.2 libsensor.so'
# dependency_libs='-lm'
# installed=yes
# shouldnotlink=no

dlopen ile dinamik yükleme

#include <dlfcn.h>
#include <stdio.h>

typedef int (*sensor_read_fn)(int channel, float *value);

int load_sensor_plugin(const char *path)
{
    void *handle = dlopen(path, RTLD_LAZY | RTLD_LOCAL);
    if (!handle) {
        fprintf(stderr, "dlopen hatası: %s\n", dlerror());
        return -1;
    }

    /* Sembol yükle */
    dlerror(); /* hata temizle */
    sensor_read_fn fn = (sensor_read_fn)dlsym(handle, "sensor_read");
    const char *err = dlerror();
    if (err) {
        fprintf(stderr, "dlsym hatası: %s\n", err);
        dlclose(handle);
        return -1;
    }

    /* Kullan */
    float val;
    int ret = fn(0, &val);
    printf("Sensor değeri: %.2f (ret=%d)\n", val, ret);

    dlclose(handle);
    return 0;
}

04 Cross-compilation

Autotools'un en güçlü özelliklerinden biri, --host / --build / --target üçlüsüyle cross-compilation desteğidir. Gömülü Linux hedefleri için sysroot ve pkg-config ayarları da yapılmalıdır.

Terminoloji

# ARM64 Linux için cross-compile
./configure \
    --host=aarch64-linux-gnu \
    --build=x86_64-linux-gnu \
    --prefix=/usr \
    --with-sysroot=/opt/sysroots/aarch64-linux-gnu

# Ortam değişkenleri ile de ayarlanabilir
export CC=aarch64-linux-gnu-gcc
export AR=aarch64-linux-gnu-ar
export STRIP=aarch64-linux-gnu-strip
./configure --host=aarch64-linux-gnu --prefix=/usr

pkg-config cross ayarları

# Cross-compile için pkg-config sysroot yolu
export PKG_CONFIG_SYSROOT_DIR=/opt/sysroots/aarch64-linux-gnu
export PKG_CONFIG_LIBDIR=$PKG_CONFIG_SYSROOT_DIR/usr/lib/pkgconfig
export PKG_CONFIG_PATH=

# Doğrulama: hedef sistemin kütüphane bilgisi görünmeli
pkg-config --libs glib-2.0
# -L/opt/sysroots/aarch64-linux-gnu/usr/lib -lglib-2.0

# Alternatif: aarch64-linux-gnu-pkg-config wrapper
# Bazı dağıtımlar bunu hazır sağlar
aarch64-linux-gnu-pkg-config --cflags libpng

Yocto SDK ile cross-compile

# Yocto SDK kurulumu
chmod +x poky-glibc-x86_64-core-image-minimal-aarch64-toolchain-4.0.sh
./poky-glibc-x86_64-core-image-minimal-aarch64-toolchain-4.0.sh

# SDK ortamını aktifleştir — tüm değişkenleri otomatik ayarlar
source /opt/poky/4.0/environment-setup-cortexa53-poky-linux

# Şimdi configure normal gibi çalışır
./configure $CONFIGURE_FLAGS
make
make install DESTDIR=/tmp/staging

05 Custom macro

Özel configure kontrolleri yazmak için Autoconf M4 macro sistemi kullanılır. Tekrar kullanılabilir macro'lar m4/ dizinine konur ve autoconf-archive projesi hazır macro'ların zengin bir kaynağıdır.

AC_MSG_CHECKING / AC_MSG_RESULT

dnl AX_CHECK_I2C
dnl Sistemde i2c-dev desteği olup olmadığını kontrol et
dnl Başarı: HAVE_I2C=yes, I2C_CFLAGS ve I2C_LIBS ayarlanır
AC_DEFUN([AX_CHECK_I2C], [
  AC_MSG_CHECKING([I2C kernel header için])

  AC_COMPILE_IFELSE(
    [AC_LANG_PROGRAM([
        #include <sys/ioctl.h>
        #include <linux/i2c-dev.h>
      ], [
        int fd = 0;
        ioctl(fd, I2C_SLAVE, 0x48);
      ])
    ],
    [
      AC_MSG_RESULT([evet])
      HAVE_I2C=yes
      AC_DEFINE([HAVE_I2C], [1], [linux/i2c-dev.h mevcut])
    ],
    [
      AC_MSG_RESULT([hayır])
      HAVE_I2C=no
      AS_IF([test "x$1" = "xrequired"],
        [AC_MSG_ERROR([I2C desteği gerekli ancak bulunamadı])])
    ]
  )

  AM_CONDITIONAL([HAVE_I2C], [test "x$HAVE_I2C" = "xyes"])
])

configure.ac'de kullanım

dnl m4/ax_check_i2c.m4 yüklenir
AX_CHECK_I2C([required])   dnl required = hata ver, yoksa

dnl veya opsiyonel
AX_CHECK_I2C([optional])   dnl optional = sadece uyar

autoconf-archive'den hazır macro'lar

# Ubuntu/Debian
sudo apt install autoconf-archive

# Projeye kopyala
cp /usr/share/aclocal/ax_pthread.m4  m4/
cp /usr/share/aclocal/ax_cxx_compile_stdcxx.m4 m4/

# configure.ac'de kullanım
AX_PTHREAD                          # pthread tespiti
AX_CXX_COMPILE_STDCXX([17])        # C++17 gereksinimi
AX_CHECK_COMPILE_FLAG([-march=native], [
    CFLAGS="$CFLAGS -march=native"
])                                  # Derleyici flag desteği

Koşullu derleme — AM_CONDITIONAL

AC_ARG_ENABLE([mqtt],
  AS_HELP_STRING([--enable-mqtt], [MQTT yayın desteği (varsayılan: hayır)]),
  [enable_mqtt=$enableval], [enable_mqtt=no])

AS_IF([test "x$enable_mqtt" = "xyes"], [
  PKG_CHECK_MODULES([MOSQUITTO], [libmosquitto >= 2.0.0],
    [AC_DEFINE([ENABLE_MQTT], [1], [MQTT desteği])],
    [AC_MSG_ERROR([libmosquitto >= 2.0.0 gerekli])])
])

AM_CONDITIONAL([ENABLE_MQTT], [test "x$enable_mqtt" = "xyes"])

if ENABLE_MQTT
libsensor_la_SOURCES += mqtt_publisher.c
libsensor_la_CFLAGS  += $(MOSQUITTO_CFLAGS)
libsensor_la_LIBADD  += $(MOSQUITTO_LIBS)
endif

06 Out-of-tree build

Out-of-tree (VPATH) build, kaynak dizinini temiz tutar ve farklı konfigürasyonları (native, cross, debug, release) aynı anda paralel olarak oluşturmaya olanak tanır.

Out-of-tree build adımları

# Kaynak kodu /src/libsensor'da
ls /src/libsensor/
# configure.ac  Makefile.am  src/  tests/  include/

# Önce configure script'i üret (kaynak dizinde bir kez)
cd /src/libsensor
autoreconf -fvi
# Çıktı: configure, Makefile.in, config.h.in, ...

# Native build için ayrı dizin
mkdir -p /build/libsensor-native
cd /build/libsensor-native
/src/libsensor/configure --prefix=/usr/local
make -j$(nproc)
make install

# Cross build için ayrı dizin (aynı anda)
mkdir -p /build/libsensor-aarch64
cd /build/libsensor-aarch64
/src/libsensor/configure \
    --host=aarch64-linux-gnu \
    --prefix=/usr
make -j$(nproc)
make install DESTDIR=/tmp/rootfs

make distcheck

# Dağıtım tarball'ını test et
# Bu komut:
# 1. make dist ile tarball oluşturur
# 2. Tarball'ı açar
# 3. Out-of-tree build yapar
# 4. make check çalıştırır
# 5. make distclean çalıştırır
# 6. make install DESTDIR=/tmp test eder

make distcheck

# Başarılı olursa:
# libsensor-1.2.0.tar.gz
# ==========================================
# libsensor-1.2.0 archives ready for distribution:
# libsensor-1.2.0.tar.gz

# Başarısız olursa kaynak dağıtım kötü anlaşılmıştır:
# EXTRA_DIST veya eksik dosyaları gözden geçirin

make dist ve tarball içeriği

# Tarball oluştur
make dist

# İçeriği kontrol et
tar tzf libsensor-1.2.0.tar.gz | head -30
# libsensor-1.2.0/configure
# libsensor-1.2.0/Makefile.in
# libsensor-1.2.0/config.h.in
# libsensor-1.2.0/src/sensor.c
# ...

# Önemli: configure script tarball'a dahildir
# Kullanıcı autotools kurmak zorunda değil!

07 pkg-config entegrasyonu

pkg-config, kütüphanenin compile ve link bayraklarını standart bir arabirim üzerinden açıklar. Autotools projesi .pc dosyasını otomatik olarak üretip kurabilir.

.pc şablon dosyası

prefix=@prefix@
exec_prefix=@exec_prefix@
libdir=@libdir@
includedir=@includedir@

Name: libsensor
Description: Gömülü sensör okuma kütüphanesi
Version: @PACKAGE_VERSION@
URL: https://github.com/example/libsensor

# Bağımlılıklar (diğer pkg-config paketleri)
Requires:
Requires.private: libm

# Compile bayrakları
Cflags: -I${includedir}/sensor

# Link bayrakları
Libs: -L${libdir} -lsensor
Libs.private: -lm

configure.ac'de .pc dosyası üretimi

dnl configure.ac'de AC_CONFIG_FILES listesine ekle
AC_CONFIG_FILES([
    Makefile
    src/Makefile
    libsensor.pc      dnl ← .pc dosyası
])

dnl prefix bilgisini aktar (pkgconfig için)
AC_SUBST([PACKAGE_VERSION])
AC_SUBST([prefix])
AC_SUBST([libdir])
AC_SUBST([includedir])

Kök Makefile.am'de kurulum

# pkg-config dizinine kur
pkgconfigdir = $(libdir)/pkgconfig
pkgconfig_DATA = libsensor.pc

# Şablon dosyasını dağıtıma dahil et
EXTRA_DIST = libsensor.pc.in

PKG_CHECK_MODULES kullanımı

dnl libsensor'u kullanan başka bir proje
PKG_CHECK_MODULES([SENSOR], [libsensor >= 1.2.0],
  [AC_DEFINE([HAVE_LIBSENSOR], [1], [libsensor mevcut])],
  [AC_MSG_ERROR([libsensor >= 1.2.0 gerekli])])

dnl Makefile'da kullanım:
dnl $(SENSOR_CFLAGS) ve $(SENSOR_LIBS) otomatik tanımlanır

# Kurulduktan sonra test et
pkg-config --cflags libsensor
# -I/usr/include/sensor

pkg-config --libs libsensor
# -L/usr/lib -lsensor

pkg-config --modversion libsensor
# 1.2.0

# Cross-compile pkg-config sorgusu
PKG_CONFIG_LIBDIR=/opt/sysroot/usr/lib/pkgconfig \
pkg-config --libs libsensor

08 Pratik: Kütüphane paketi ve ARM cross-compile

Sıfırdan bir Autotools kütüphane projesi kuracağız: configure.ac, Makefile.am, libtool versiyonlama, pkg-config ve ARM cross-compile akışı.

Proje başlatma

# Dizin yapısı
mkdir -p libsensor/{src,include,m4,tests,build-aux}
cd libsensor

# Gerekli dosyalar oluşturulsun
touch NEWS README AUTHORS ChangeLog

# autoconf-archive macro'larını kopyala
cp /usr/share/aclocal/ax_pthread.m4 m4/

Tüm dosyaları oluşturma

# 1. autoreconf ile configure üret
autoreconf --force --verbose --install
# Şunları oluşturur:
# configure
# Makefile.in (her Makefile.am için)
# config.h.in
# build-aux/install-sh
# build-aux/missing
# build-aux/ltmain.sh

# 2. Native build
mkdir build-native && cd build-native
../configure --prefix=/usr/local --enable-shared --disable-static
make -j$(nproc) V=1

# 3. Test çalıştır
make check
# PASS: tests/test_sensor
# PASS: tests/test_i2c

# 4. ARM64 cross-compile
cd ..
mkdir build-arm64 && cd build-arm64
../configure \
    --host=aarch64-linux-gnu \
    --build=x86_64-linux-gnu \
    --prefix=/usr \
    --with-sysroot=/opt/sysroots/aarch64-linux-gnu \
    PKG_CONFIG_SYSROOT_DIR=/opt/sysroots/aarch64-linux-gnu \
    PKG_CONFIG_LIBDIR=/opt/sysroots/aarch64-linux-gnu/usr/lib/pkgconfig

make -j$(nproc)

# 5. Staging dizinine kur
make install DESTDIR=/tmp/arm-staging

ls /tmp/arm-staging/usr/lib/
# libsensor.so.2.0.1
# libsensor.so.2 -> libsensor.so.2.0.1
# pkgconfig/libsensor.pc

Tarball ve dağıtım

# Temiz tarball oluştur ve doğrula
cd ../build-native
make distcheck

# Başarılı çıktı:
# =============================================
# libsensor-1.2.0 archives ready for distribution:
# libsensor-1.2.0.tar.gz

# Tarball boyutu ve içeriği
ls -lh libsensor-1.2.0.tar.gz
tar tzf libsensor-1.2.0.tar.gz | wc -l

# check_PROGRAMS: sadece 'make check' ile derlenir
check_PROGRAMS = test_sensor test_i2c

test_sensor_SOURCES = test_sensor.c
test_sensor_CFLAGS  = -I$(top_srcdir)/include
test_sensor_LDADD   = $(top_builddir)/src/libsensor.la

test_i2c_SOURCES    = test_i2c.c
test_i2c_CFLAGS     = -I$(top_srcdir)/include
test_i2c_LDADD      = $(top_builddir)/src/libsensor.la

# Test listesi (make check ile çalışır)
TESTS = test_sensor test_i2c